Niderlandın Qroningen Universitetindən olan alimlər qədim əlyazmaların tarixini yüksək dəqiqliklə müəyyən edə bilən ilk maşın öyrənməsi modelini təqdim ediblər. "Enoch" adlandırılan bu model, xüsusilə Ölü dəniz kitabələrinin bəzilərinin əvvəllər güman ediləndən daha qədim olduğunu üzə çıxarıb.
32gun.az bildirir ki, tədqiqatın nəticələri PLOS One jurnalında dərc olunub.
Əvvəllər bu kitabələrin yaşı əsasən paleoqrafiya – yəni hərflərin və xəttin formasına əsasən – müəyyən edilirdi. Lakin bu üsulda V–IV əsrlər e.ə. ilə I–II əsrlər e. arasında tarixi boşluq olduğu üçün çoxsaylı fraqmentlərin yaşı dəqiq bilinmirdi. Qədim Bibliya mətnlərini tədqiq edən “The Hands That Wrote the Bible” layihəsinin alimləri radiokarbon analizini, süni intellekti və mürəkkəb izlərinin geometrik təhlilini birləşdirərək bu boşluğu doldurmağa çalışıblar.
Onlar BiNet neyron şəbəkəsi əsasında qurulan Enoch adlı modeli hazırlayıblar. Bu model xətlərin əyriliyindən tutmuş simvolların formasına qədər mikroskopik yazı xüsusiyyətlərini tanıyaraq onları radiokarbon məlumatları ilə uyğunlaşdırır. Nəticədə əldə edilən tarixləndirmə bəzi hallarda fiziki üsullardan daha dəqiq olub.
Model, məsələn, Daniel kitabəsinin həqiqətən e.ə. 160-cı illərə aid olduğunu və bu dövrdə yazıldığını sübut edib. Eynilə, Vaiz kitabəsinin fraqmenti də e.ə. III əsrə aid edilib, bu da onun Ellinistik dövrdə yaranması fikrini gücləndirib və ənənəvi – Süleyman peyğəmbərlə əlaqələndirilən – yanaşmanı şübhə altına alıb.
Enoch modelinin nəticələri həm də qədim yəhudi yazı stilləri ilə bağlı təsəvvürləri yenidən nəzərdən keçirməyə səbəb olub. Belə ki, xasmonilərə aid yazı tərzi əvvəl düşündüyündən daha qədim çıxıb, irodian yazı stili isə düşündüyündən daha erkən yayılıb. Bu isə qədim Yəhudeyadakı mədəni və siyasi prosesləri anlamaqda yeni yanaşmaların meydana gəlməsinə səbəb olub.
Bundan əlavə, süni intellektin köməyi ilə əldə edilən yeni xronoloji qiymətləndirmələr Qumran mətnləri ilə erkən xristianlıq arasında mümkün əlaqələrin daha dərindən araşdırılmasına imkan yaradır və qədim dövrdə savadlılığın yayılması ilə bağlı fikirləri dəyişir.
Ayaz
.jpg)
.jpg)
