İnsanları daha çox ə motivasiya edir: Tərif Yoxsa Tənqid?

Motivasiya insan davranışlarının ən əsas hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Hər birimiz işimizdə, məktəbdə, idman və ya şəxsi həyatda müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün müxtəlif faktorlarla irəliləyirik. Psixoloqlar uzun illərdir insan motivasiyasını araşdırır və tez-tez tərif və tənqid məsələsi gündəmə gəlir: hansı üsul daha təsirlidir? İnsanları müsbət təqdir və ya sərt tənqid daha çox hərəkətə gətirir? Cavab isə yaş və şəxsiyyət xüsusiyyətlərindən asılı olaraq dəyişir.

32gun.az bu barədə araşdırma aparıb:

Uşaqlar və yeniyetmələr:
Erkən yaşdan başlayaraq tərif uşaqların öyrənmə motivasiyasını artırır. Psixoloq Leyla Əliyeva bildirir ki, uşaqlar təriflə qarşılaşdıqda özünəinamları yüksəlir, yeni bacarıqları sınamağa cəsarət edirlər. Məsələn, məktəb müəllimlərinin “Əla iş!” və ya “Bu tapşırığı çox yaxşı yerinə yetirdin” kimi sözləri uşaqlarda öyrənmə motivasiyasını gücləndirir. Tənqid isə, xüsusən sərt və qeyri-konstruktiv olduqda, uşaqlarda qorxu və özünə şübhə yarada bilər, bu da onların təcrübədən qaçmasına səbəb olur.

Yeniyetmələr dövründə isə situasiya bir qədər mürəkkəbləşir. Onlar həm valideynlərin, həm də müəllimlərin fikirlərini dəyərləndirirlər, amma artıq tənqidi qəbul etmək qabiliyyətləri inkişaf edib. Burada konstruktiv tənqid – yəni səhvləri göstərməklə yanaşı, onları necə düzəltmək barədə məlumat vermək – motivasiyaedici ola bilər. Ancaq sərt və əsassız tənqid yeniyetmədə əks effekt verərək, onlarda passivlik və hətta üsyan yarada bilər.

Gənclər və yetkinlər:
Gənc yaşlarda insanlar daha çox müstəqil qərarverməyə və karyera imkanlarına fokuslanırlar. Bu dövrdə tərif motivasiyaedici olsa da, gənclərin inkişafını artırmaq üçün doğru balansda tənqid də önəmlidir. Ekspert psixoloq Rəşad Məmmədov qeyd edir ki, “Yetkinlərdə tərif onların özünüqiymətləndirməsini və motivasiyasını artırır, amma konstruktiv tənqid onları bacarıqlarını təkmilləşdirməyə sövq edir. Burada məqsəd tərif və tənqidi düzgün zamanda və düzgün formada verməkdir.”

Yetkinlərdə tərifin təsiri daha çox emosional motivasiya ilə bağlıdır, yəni insanın ruh halını və işə bağlılığını artırır. Tənqid isə daha çox performans motivasiyası ilə əlaqədardır – düzgün verilmiş tənqid insana özünü inkişaf etdirmək və növbəti dəfə daha yaxşı nəticə göstərmək imkanı yaradır.

Yaşlılar və təcrübəli işçilər:
Yaş artdıqca, insanların motivasiyası daha çox daxili faktorlardan – yəni şəxsi məmnunluq və məqsəd hissindən – asılı olur. Bu qrup üçün tərif hələ də önəmlidir, çünki sosial tanınma onların fəaliyyətini daha da dəyərli edir. Lakin sərt tənqid, xüsusilə təcrübəli işçilərə qarşı, onları ruhdan sala və motivasiyanı zəiflədə bilər.
Psixoloq Leyla Əliyeva bildirir ki, motivasiya fərdlərin yaşına, təcrübəsinə və şəxsiyyət tipinə görə dəyişir. “Uşaqlar və yeniyetmələr üçün müsbət tərif əsas motivasiya vasitəsidir, amma tənqid də lazımdır, əgər konstruktiv və dəstək verici formada olarsa. Yetkinlər üçün isə balans vacibdir: tərif onların motivasiyasını qoruyur, tənqid isə inkişaf üçün stimul yaradır. Yaşlılarda isə motivasiyanı qorumaq üçün tərif önəmlidir, tənqid isə diqqətlə verilməlidir,” – deyə ekspert qeyd edir.

Nəticə onu göstərir ki...
Ümumiyyətlə, insanları daha çox tərif motivasiya edir, xüsusən də gənc yaşlarda. Lakin tənqidin düzgün və konstruktiv formada verilməsi, insanları özünü təkmilləşdirməyə və hədəflərinə çatmağa təşviq edə bilər. Əsas prinsip fərdin yaşına, şəxsiyyətinə və situasiyanın mahiyyətinə uyğun davranmaqdır. Motivasiya, yalnız tərif və ya tənqid üzərində qurulmur; balans və düzgün ünsiyyət hər zaman əsas açardır.

Nilay