Pul xərcləmə vərdişləri psixologiyanı necə dəyişir? - ARAŞDIRMA

Pul gündəlik həyatımızda sadəcə alış-veriş aləti deyil, eyni zamanda psixoloji vəziyyətimizi formalaşdıran əsas faktorlardan biridir. İnsanların pulu necə qazandığı qədər, onu necə xərclədiyi də daxili dünyası, emosional ehtiyacları və həyatdakı prioritetləri haqqında mühüm ipucları verir. Psixologiya elmində pul xərcləmə davranışı insanın özünə dəyər vermə səviyyəsi, təhlükəsizlik hissi, sosial qəbul ehtiyacı və streslə mübarizə üsulları ilə sıx əlaqələndirilir.

Müasir dövrdə bu mövzu daha da aktuallaşıb. Sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirilən lüks həyat tərzi, davamlı reklam axını və “indi al, sonra düşün” tipli kampaniyalar insanları düşünülməmiş xərcləmələrə sövq edir. Nəticədə pul xərcləmə prosesi bir ehtiyacın ödənilməsi deyil, emosional boşluğun doldurulması vasitəsinə çevrilir. İnsan bəzən fərqinə varmadan stressini azaltmaq, özünü başqalarından geri qalmış hiss etməmək və ya daxili narahatlığını susdurmaq üçün alış-veriş edir.

Araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli perspektivdə bu cür impulsiv xərcləmələr psixoloji gərginliyi daha da artırır. Müvəqqəti məmnunluq hissindən sonra peşmanlıq, maliyyə narahatlığı və gələcəyə dair qeyri-müəyyənlik yaranır. Əksinə, planlı və məqsədli xərcləmə vərdişi olan insanlarda daxili tarazlıq, özünə inam və emosional stabillik daha yüksək olur. Bu baxımdan pul xərcləmə davranışı insanın psixoloji sağlamlığının güzgüsü kimi qiymətləndirilə bilər.

32gun.az bu barədə araşdırma aparıb:

Psixoloq Aysel İsmayılova 32gun.az-a bildirir ki, pul xərcləmə vərdişləri çox vaxt insanın şüuraltı ehtiyaclarının nəticəsidir və bu davranış uşaqlıqdan formalaşmağa başlayır:

“İnsan pul xərcləyərkən əslində təkcə bir məhsul almır, o, müəyyən emosiyanı satın alır. Bu, rahatlıq, güvən hissi, özünü dəyərli görmə və ya qəbul olunma ehtiyacı ola bilər. Xüsusilə emosional boşluq yaşayan insanlar alış-verişi psixoloji kompensasiya vasitəsinə çevirirlər.”

Ekspertin sözlərinə görə, bu tip xərcləmələr qısa müddətdə rahatlıq yaratsa da, uzun müddətdə asılılıq davranışına bənzəyə bilər:

“İmpulsiv xərcləmə beynin mükafat sistemini aktivləşdirir. İnsan alış etdikdə dopamin ifraz olunur və bu, müvəqqəti xoşbəxtlik hissi yaradır. Lakin bu təsir tez keçdiyi üçün insan eyni hissi yenidən yaşamaq məqsədilə təkrar-təkrar alış-veriş edir. Bu isə həm maliyyə balansını, həm də psixoloji tarazlığı pozur.”

Psixoloq vurğulayır ki, pul üzərində nəzarətin itirilməsi insanın öz həyatına nəzarət hissini də zəiflədir:

“Maliyyə xaosu yaşayan insanlarda tez-tez narahatlıq pozuntuları, özgüvən itkisi və gələcəyə qarşı qorxu müşahidə olunur. Əksinə, büdcəsini planlayan və xərclərini şüurlu şəkildə idarə edən şəxslər özlərini daha güvənli və sakit hiss edirlər. Bu da onların qərarvermə qabiliyyətinə və ümumi psixoloji sağlamlığına müsbət təsir göstərir.”

Ekspertin fikrincə, sağlam pul xərcləmə vərdişi təkcə iqtisadi deyil, həm də psixoloji rifahın əsas şərtlərindən biridir və bu davranış zamanla öyrədilə və formalaşdırıla bilər.

Nilay