Uşaqlarda məsuliyyət hissi necə formalaşır? - Ailələrin buraxdığı əsas səhvlər

Uşaqlarda məsuliyyət hissinin formalaşması onların gələcək şəxsiyyətinin, sosial münasibətlərinin və cəmiyyətdə tutacağı mövqenin əsasını təşkil edir. Məsuliyyətli uşaq verdiyi qərarların nəticəsini dərk edir, üzərinə düşən tapşırıqları yerinə yetirməyə çalışır və səhvlərindən nəticə çıxarmağı bacarır. Lakin bu keyfiyyət birdən-birə yaranmır, ailə mühitində, valideyn davranışları və gündəlik münasibətlər fonunda tədricən formalaşır. Təəssüf ki, bir çox ailələr bunu düzgün istiqamətdə inkişaf etdirmək əvəzinə, fərqinə varmadan uşağın məsuliyyət hissini zəiflədən səhvlərə yol verirlər.

32gun.az bu barədə qısa araşdırma aparıb: 

Məsuliyyət hissi nədir və nə vaxt formalaşır?

Uşaq psixoloqu Leyla Məmmədova bildirir ki, məsuliyyət hissinin əsası erkən yaşlardan – təxminən 3–4 yaşdan etibarən qoyulur:
“Bu dövrdə uşağa kiçik tapşırıqlar verildikdə və o, bu tapşırıqları yerinə yetirdikdə müsbət reaksiya aldıqda, məsuliyyət anlayışı tədricən formalaşır. Vacib olan nəticədən çox prosesə diqqət yetirməkdir.”

Məsuliyyət hissi uşağın öz əməlinə sahib çıxması, “mən etdim” və “mən bacardım” düşüncəsini qazanması ilə möhkəmlənir.

Ailələrin ən çox buraxdığı səhvlər

1. Həddindən artıq nəzarət və müdaxilə

Bir çox valideynlər uşağı qorumaq məqsədilə onun yerinə qərar verir, problemlərini özü həll edir. Psixoloq Elvin Qasımov qeyd edir ki, bu yanaşma uşağın təşəbbüskarlığını azaldır:
“Uşaq səhv etmədən öyrənə bilməz. Valideyn daim müdaxilə etdikdə, uşaq nəticələrə görə cavabdehlik hiss etmir.”

2. Tapşırıqsız böyütmə

Evdə uşağa yaşına uyğun heç bir vəzifə verilməməsi də ciddi problemdir. Mütəxəssislərin fikrincə, oyuncaq yığmaq, süfrəyə kömək etmək kimi sadə işlər belə məsuliyyət hissinin inkişafında mühüm rol oynayır.

3. Həddindən artıq cəza və ya tənqid

Daim tənqid olunan uşaq məsuliyyətdən qaçmağa başlayır. Pedaqoq Aysel Hüseynova bildirir:
“Səhvə görə sərt cəza alan uşaq növbəti dəfə ya yalan danışır, ya da məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa çalışır.”

Sağlam məsuliyyət hissini necə formalaşdırmaq olar?

Yaşa uyğun gözləntilər qoyun

Uşaqdan bacarmayacağı davranışları gözləmək onu ruhdan salır. Kiçik addımlarla irəliləmək daha effektivdir.

Nəticələri izah edin, qorxutmayın - Nümunə olun

Uşaq etdiyi hərəkətin nəticəsini başa düşməlidir. Qorxu ilə deyil, izah və dialoq yolu ilə yanaşmaq daha sağlamdır.

Uşaqlar ən çox valideyn davranışını təqlid edirlər. Öz məsuliyyətini yerinə yetirməyən valideyndən məsuliyyətli uşaq gözləmək çətindir.

Ekspert rəyi: balans əsas şərtdir

Sosioloq Rauf Kərimov hesab edir ki, ailədə balanslı yanaşma həlledici faktordur:
“Nə həddindən artıq sərbəstlik, nə də sərt nəzarət. Uşaq həm azad seçim etməli, həm də bu seçimin nəticələrini yaşamalıdır. Məsuliyyət məhz bu tarazlıqda formalaşır.”

Uşaqlarda məsuliyyət hissinin formalaşması uzunmüddətli və davamlı prosesdir. Bu prosesdə ailənin rolu əvəzsizdir. Valideynlərin atdığı hər düzgün addım uşağın gələcəkdə özünə güvənən, sözünün və əməlini arxasında duran bir fərd kimi yetişməsinə zəmin yaradır. Buraxılan səhvlər isə illər sonra daha böyük problemlərə çevrilə bilər. Buna görə də məsuliyyət tərbiyəsi valideynlərin ən önəmli vəzifələrindən biri olaraq qalır.

Nilay